Экологик стандартлар ҳақида сўз очилганда, бизнеснинг дастлабки муносабати кўпинча кутилганидек бўлади: қўшимча харажатлар, жараёнларнинг мураккаблашуви, бажарилиши қийин талаблар. Бироқ халқаро амалиёт, хусусан, Франция тараққиёт агентлиги (ФТА) тажрибаси бунинг аксини кўрсатади. Экологик стандартлар аллақачон табиатни муҳофаза қилишнинг оддий воситаси бўлмай қолган. Бугунги кунда бу — бозорларга, молиялаштиришга ва узоқ муддатли рақобатбардошликка йўл очувчи стратегик манбага айланган.
“Экологик стандартлар” тушунчаси замирида нима ётади?
Халқаро амалиётда чорвачиликнинг экологик стандартлари деганда углерод изини камайтириш, биохилма-хилликни сақлаш, ресурслардан оқилона фойдаланиш ва циркульяр иқтисодиёт тамойилларини таъминлашга қаратилган принциплар ҳамда энг илғор технологиялар мажмуаси тушунилади.
Бу жойда кўпинча чалкаштириб юбориладиган учта тушунчани фарқлаш муҳим. Экологик стандартлар — бу жараёнлар ёки маҳсулотларга қўйиладиган қоидалар ва талаблар тўпламидир. Экологик сертификатлаштириш — ушбу стандартларга мувофиқликни тасдиқлаш тартиби. ESG ёндашуви — атроф-муҳит, ижтимоий масъулият ва корпоратив бошқарувни ўзида жамлаган бизнесни бошқаришнинг кенгроқ стратегияси. Ҳар учала элемент ўзаро боғлиқ, лекин барқарор ривожланишнинг умумий тизимида турли вазифаларни бажаради.
Дунёда қандай стандартлар намуна бўлиб хизмат қилмоқда?
Энг кенг тарқалган сертификатлаштириш тизимларини бир неча тоифаларга ажратиш мумкин:
• Халқаро бошқарув стандартлари — булар, биринчи навбатда, экологик менежмент тизимларининг асосий стандарти бўлган ISO 14001 ҳамда қишлоқ хўжалиги корхоналари учун энг нуфузли стандартлардан бири ҳисобланган GLOBALG.A.P стандартидир. У маҳсулот хавфсизлиги ва ресурслардан оқилона фойдаланишга доир қатъий талабларни ўз ичига олади.
• Органик стандартлар — EU Organic, USDA Organic ва Demeter биодинамик стандартлари — антибиотиклар, ўсиш гормонлари ҳамда синтетик пестицидлардан профилактика мақсадида фойдаланишни тақиқлайди. Demeter эса фермер хўжалигини ягона, ёпиқ эко-организм сифатида кўрадиган энг қатъий тизим саналади.
• Ҳайвонлар этикаси ва фаровонлиги соҳасидаги стандартлар — булар Certified Animal Welfare Approved ва Certified Grassfed дастурлари, шунингдек, яйловларни бошқаришда ўрмонлар, тупроқ ва сув ресурсларини асраш талабларини қамраб олувчи Rainforest Alliance стандартидир.
• Комплекс ташаббуслар — Leading Harvest ва Global SLP (Smart Livestock Practices) — шаффофлик, ҳайвонларга ахлоқий муносабатда бўлиш ва тизимли даражада барқарорликни таъминлашга қаратилган.
Халқаро ҳамкорлар билан ишлайдиган компаниялар учун БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадларига мувофиқ CО2 ва метан чиқиндиларини ҳисоблаш ва камайтиришнинг глобал услубларини шакллантирадиган ФАОнинг Чорвачиликни экологик баҳолаш бўйича ҳамкорлиги (LEAP) ҳам алоҳида рол ўйнайди.
Бизнес учун ҳақиқий афзалликлар
Экологик стандартлар — бу аввало харажатлар деган далил амалиётда ўз аксини топмайди. Чорвачиликда “яшил” технологияларни жорий этиш бир вақтнинг ўзида молиявий, бозор ва бошқарув вазифаларини ҳал қилади.
— Операцион самарадорлик нуқтаи назаридан экологик стандартларга ўтиш харажатларни сезиларли даражада камайтириш имконини беради. Энергия тежамкор ечимлар электр энергияси харажатларини камайтиради, чиқиндиларни қайта ишлаш тизимлари гўнгни биогаз ва органик ўғитларга айлантиради, сув ва озуқадан оқилона фойдаланиш маҳсулот таннархини пасайтиради. Шу билан бирга, жарималар ҳамда тартибга солиш санкциялари хавфи минималлаштирилади.
— Молиялаштиришдан фойдаланиш нуқтаи назаридан, бугунги кунда экологик стандартлар халқаро кредитларни олиш учун амалда мажбурий шарт ҳисобланади. ESG тамойилларига риоя қилинмаса, энг йирик банклар ва жамғармалар — Жаҳон банки, ЕТТБ, ФАО молиялаштиришни рад этмоқда.
— Бозорларга кириш нуқтаи назаридан, экологик стандартларга риоя қилиш савдо тўсиқларини бартараф этади ва премиум хорижий сегментларга кириш имконини беради. Компания ўз мақомини маҳаллий хомашё етказиб берувчидан стратегик ҳамкорга ўзгартиради ҳамда юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотларни сотиш имкониятига эга бўлади.
ФТАнинг Ўзбекистондаги лойиҳаси
Ташкилотнинг Ўзбекистондаги “Чорвачиликни барқарор ривожлантиришни молиялаштириш” лойиҳаси БМТнинг барқарор ривожланиш мақсадларига ва агентликнинг қатъий экологик ҳамда ижтимоий стандартларига мувофиқ амалга оширилмоқда. Лойиҳа ФАОнинг иқлимга мослашган ақлли қишлоқ хўжалиги концепциясига таянади ва Ўзбекистон Республикасининг 2022-2026 йилларда чорвачилик соҳасини ривожлантириш дастури билан бевосита мувофиқлаштирилган.
“Яшил” иқтисодиёт тамойиллари, чорвачилик биноларининг энергия самарадорлиги ва чиқиндиларни бошқариш, шу жумладан биогаз қурилмаларини қуриш бўйича Европа меъёрлари аниқ талаблар даражасида татбиқ этилди. Бутунжаҳон ҳайвонлар саломатлиги ташкилотининг эпизоотик хавфсизлик ва ҳайвонлар саломатлигини мониторинг қилиш бўйича тавсиялари, шунингдек, яйловлардан оқилона фойдаланиш ва чорва молларини мутаносиб озуқа билан таъминлаш бўйича халқаро меъёрлар жорий этилди. Алоҳида йўналиш сифатида маҳаллий фермалар ва қайта ишлаш корхоналарининг стандартларини жаҳон экспорт талабларига, жумладан HACCP ва ISO талабларига жавоб берадиган даражага кўтариш ҳам белгиланган.
Ўзбекистондаги вазият
Ўзбекистонда чорвачиликда экологик стандартларни жорий этиш фаол шаклланиш босқичида бўлса ҳам, бу жараён тезлашиб боряпти деб баҳоланмоқда. Давлат ҳамда халқаро ташкилотлар барқарор ривожланиш тамойилларини, биринчи навбатда, яйловларнинг камайиши, озуқа танқислиги ва чиқиндиларнинг юқори даражаси муаммоларини ҳал қилиш учун изчил жорий этмоқда. Бунда “яшил” иқтисодиётга ўтиш стратегияси ва чорвачиликда тасдиқланган илғор амалиёт стандартлари — асосий йўналишлар бўлиб хизмат қилади.
Ушбу жараённинг асосий катализатори сифатида мамлакат қишлоқ хўжалигини трансформация қилиб, уни экстенсив юритишдан барқарор ривожланишга ўтказадиган халқаро инвесторлар ва молия институтларининг талаблари майдонга чиқмоқда.
Шу билан бирга, стандартларнинг тарқалишига учта омил тўсқинлик қилмоқда. Булар, “яшил” технологиялар учун юқори капитал харажатлар, аксарият хўжаликларнинг паст рентабеллиги ва экологик тоза маҳсулотлар учун ривожланган сотиш бозорларининг йўқлиги. Ушбу тўсиқларни бартараф этиш давлат, бизнес ва халқаро ҳамкорларнинг биргаликдаги саъй-ҳаракатларини талаб этади ва ФТАнинг Ўзбекистондаги лойиҳаси айнан шуларни амалга оширмоқда.
Хулоса
Экологик стандартлар нафақат маҳсулотларнинг ишлаб чиқарилиш усулини, балки бизнеснинг бозор, инвесторлар ва ҳамкорлар томонидан қандай қабул қилинишини ҳам ўзгартирмоқда. Халқаро молиялаштириш ҳамда экспорт бозорларига чиқиш ESG тамойилларига риоя этиш билан тобора чамбарчас боғлиқ бўлиб бораётган бир шароитда, гап уларни жорий этиш ўзи керакми ёки йўқми, деган масалада эмас. Гап буни қанчалик тез амалга ошириш мумкинлигида.
