Бугунги кунда банк кредитлаш жараёнида лойиҳаларни экологик жиҳатдан баҳолаш кундалик амалиётнинг ажралмас қисмига айланиб бормоқда. Франция тараққиёт агентлигининг (ФТА) “Чорвачилик соҳасини барқарор ривожлантиришни молиялаштириш” лойиҳаси ушбу жараённинг асосий ҳаракатлантирувчи кучларидан бирига айланди. Маҳаллий ҳамкор банклар билан ишлаш давомида ФТА мазкур тармоқдаги лойиҳаларни баҳолашнинг янги стандартларини шакллантиришга яқиндан кўмаклашмоқда. Биз лойиҳа иштирокчиси бўлган икки банк вакиллари билан суҳбатлашиб, улар қарз олувчиларнинг экологик барқарорлигини айнан қандай баҳолаётгани ва бу уларнинг иш фаолиятида қандай акс этаётгани билан қизиқдик.
Халқ банки
Халқ банки экологик баҳолаш жараёнига тизимли ёндашади. Хорижий молия институтлари маблағлари ҳисобидан молиялаштириладиган кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларининг аризалари мажбурий тартибда дастлабки экологик скорингдан ўтказилади. Бунда банкнинг ҳудудий филиаллари ходимлари ариза берувчилар билан биргаликда ESG рисклари бўйича назорат варақасини (чек-лист) тўлдиришади. Шундан кейингина стандарт андеррайтинг жараёни бошланади ва унда лойиҳанинг экологик экспертиза хулосаси ҳамда атроф-муҳитга таъсир кўрсатиш тўғрисидаги ариза (ЗВОС) ҳужжатлари синчковлик билан текширилади.
Агар аввал ESMS фильтридан фақат йирик инфратузилма лойиҳалари ўтган бўлса, бугунги кунга келиб халқаро молия институтлари маблағлари ҳисобидан молиялаштириладиган кичик бизнес субъектлари ҳам шундай текширувдан ўтмоқда.
ФТА лойиҳасининг бош йўналиши ҳисобланган қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик лойиҳаларини кўриб чиқишда, банк қаттиқ маиший чиқиндиларни олиб чиқиб кетиш ҳамда сувдан фойдаланиш бўйича тузилган шартномаларни тақдим этишни талаб қилмоқда. Ишлаб чиқаришнинг экологик ва иқтисодий барқарорлиги эса лойиҳанинг ҳар бир йили учун тузилган бизнес-режада алоҳида акс эттирилади.
Халқ банки ФТА билан ҳамкорликни ўзининг барқарор ривожланиш стратегияси пойдевори ҳамда халқаро экостандартларни тўғридан-тўғри маҳаллий кредитлаш амалиётига жорий этиш имконини берувчи самарали восита сифатида кўради. Масалан, 2026 йилнинг биринчи чораги ҳолатига кўра, банк кредит портфелида ESG лойиҳаларининг улуши 23,6 фоизни ташкил этди ва бу кўрсаткич сўнгги йилларда 22–25 фоиз оралиғида барқарор сақланиб келмоқда.
Банк фаолиятида дуч келинаётган асосий қийинчилик тартиб-таомилларга эмас, балки ахборот етишмовчилигига боғлиқдир. Яъни, мижозлар кўпинча ўз фаолиятига доир экологик маълумотларни ўплашмайди, бу эса лойиҳаларни баҳолаш ва тегишли ҳисоботларни шакллантиришни анча мураккаблаштиради. Бундан ташқари, тадбиркорлик субъектлари учун экологик ҳисоботларни топшириш бўйича ҳали расмий мажбуриятлар жорий этилмаган. Банк мутахассисларининг фикрича, бу бугунги кундаги энг асосий тизимли бўшлиқлардан биридир.
Шунга қарамай, Халқ банки экологик рискларни баҳолашни энди қўшимча амалиёт сифатида эмас, балки кредит тарихини текшириш ёки AML жараёнлари билан бир қаторда, комплаенснинг тўлақонли элементи сифатида кўриб чиқмоқда.
Банк прогнозларига кўра, яқин 3-5 йилда давлат платформалари ва АPI орқали экологик скорингнинг рақамлаштирилиши, ESG кўрсаткичларига боғланган яшил облигациялар ҳамда кредитлар каби воситаларнинг пайдо бўлиши, шунингдек, Марказий банк томонидан тартибга солувчи назоратнинг кучайиши (портфелларни мажбурий иқлимий стресс-тестдан ўтказишгача) кутилмоқда.
Микрокредитбанк АТБ
Микрокредитбанкда лойиҳаларнинг экологик баҳоланиши аниқ бир тамойил асосида қурилган: молиялаштириш тўғрисида қарор қабул қилишдан олдин, банк қарз олувчи фаолиятининг экологик ва ижтимоий рискларини таҳлил қилади ҳамда у банкнинг ички сиёсатига мувофиқ тақиқланган фаолият турлари рўйхатига кирмаслигини текширади.
Бунинг учун экологик ва ижтимоий рискларни бошқаришнинг ўзига хос сиёсати мавжуд бўлиб, ҳар бир аризани кўриб чиқишда ушбу сиёсат асосида баҳолаш ўтказилади. Қарз олувчилардан олинган экологик маълумотларнинг ишончлилиги давлат реестри орқали текширилади. Мижоз олинган экологик экспертиза хулосасини eco-service.uz порталида мустақил равишда текшириши, зарурат туғилганда эса банкнинг атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича мутахассисига мурожаат қилиши мумкин.
Қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик лойиҳаларида экологик жиҳатлар давлат экологик экспертизаси талаблари асосида баҳоланади. Бу жараён сувдан фойдаланиш, чиқиндиларни бошқариш ва ишлаб чиқариш жараёнларининг барқарорлиги масалаларини ўз ичига олади.
Бугунги кунда Микрокредитбанк портфелидаги барқарор ва «яшил» лойиҳаларнинг улуши тахминан 30 фоизни ташкил этмоқда. Бунга қуёш энергетикаси ва қишлоқ хўжалиги, жумладан, боғдорчилик соҳасидаги лойиҳалар энг катта ҳисса қўшмоқда.
Банк ушбу жараёндаги ФТА иштирокини ижобий баҳолайди: халқаро ҳамкорлик ESG ёндашувларини алоҳида лойиҳаларга эмас, балки тизимли равишда жорий этишга ёрдам беради. Банкнинг баҳолашича, бизнес умуман олганда экологик ҳисоботларни тақдим этишга тайёр. Банк дуч келаётган асосий қийинчилик инструментларнинг йўқлиги эмас, балки кредит берилганидан кейин мижознинг келажакдаги фаолиятида юзага келиши мумкин бўлган рисклар билан ишлашдир. Экологик экспертиза талабларига мувофиқликни нафақат тасдиқлаш босқичида, балки лойиҳанинг бутун муддати давомида ҳам сақлаб туриш керак.
Умуман олганда, Микрокредитбанк экологик баҳолашни қўшимча юклама сифатида эмас, балки ички сиёсатда мустаҳкамланган ва аста-секин стандартга айланаётган тизимли ишнинг бир қисми сифатида кўриб чиқади. Банк Ўзбекистонда ESG-банкингнинг яқин уч-беш йиллик истиқболини ижобий баҳолайди.
Ҳар икки банк тажрибасидан кўриниб турибдики, ўзбек банк тизимида экологик баҳолаш энди камёб ҳодиса эмас. Франция тараққиёт агентлигининг (ФТА) “Чорвачиликни барқарор ривожлантиришни молиялаштириш” лойиҳаси эса ушбу жараёнда яқин ҳамкорга айланди. Лойиҳа муайян хўжаликларни молиялаштириш билан бирга, банкларда янги бир кўникмани – лойиҳаларга фақатгина молиявий кўрсаткичлар орқали эмас, балки уларнинг табиатга, одамларга ва ишлаб чиқаришнинг узоқ муддатли барқарорлигига таъсири нуқтаи назаридан баҳо бериш маданиятини шакллантирмоқда.
Манба: АТБ «Халқ банки», АТБ «Микрокредитбанк»
